آرامگاه صحابى , أثيب اليماني و مقام حضرت آمیرالمؤمنین (ع)

مقام حضرت أميرالمؤمنين (ع) (که در گذشته به "صافی صفا" معروف بود) (1) و آرامگاه أثيب اليماني  از آثار تاريخى شهر نجف به شمار مى رود. در كنار مقام صافى صفا آرامگاه أثيب اليمانى قرار دارد كه به آن مقبره الصفا (يعنى مقبره سنگ) نيز گفته مى شود. اين مقام و آرامگاه در جهت غربى شهر نجف و رو به درياچه ى نجف واقع است و در سمت جنوبى آن مقام امام زين العابدين قرار دارد. هنگامى كه آصف الدوله ى هندى ارگ شهر نجف را در سال 1226هجرى بنا نهاد اين دو مقام در پـشت ارگ قرار داشتند. پس از حملات وحشيانه ى وهابيان به عتبات و اماكن دينى, صدر أعظم نظام الدولة (محمد حسين خان علاف) دستور داد ديوار كوچكى دور اين دو عمارت ساخته شود و با ساخت اين ديوار اين دو عمارت به شهر ملحق شدند.
 
شيخ محمد حرزالدين در باره ى قبر يمانى مى نويسد: آرامگاه اين صحابى در ميان مسجد مقام حضرت أميرالمؤمنين(ع) و صحن مستطيل شكل عمارت قرار دارد. پيرامون صحن چند خانه مسكونى قرار دارد كه خادمان اين مكان در آن سكونت دارند. در جهت شمالى صحن حوض آب و يک چاه آب وقفى براى وضو و طهارت زائران قرار داشت.
 
دليل تاريخى كه نشان مى دهد حضرت اميرالمؤمنين در اين مكان نماز مى خواندند به اين شرح است:
در اين مكان دو سنگ نبشته ى سفيد پيدا شده كه دو قصيده بر آن نقش بسته و در هر كدام از اين دو قصيده ذكر شده كه اين مكان مقام حضرت أميرالمؤمنين مى باشد. سنگ نبشته ى اول بالاى محراب قرار داشت و قصيده اى شامل دوازده بيت با حرف روى (هـاء) بر آن نقش بسته و در آن به اين مقام كه مقام حضرت أميرالمؤمنين است اشاره شده است.  مطلع اين قصيدة چنين است:
 
                                                               شاد مقام الطهر مولى      أعلا مقامات الورى قدره
 
قصيده ى نقش بسته بر سنگ نبشته ى دوم از سنگ نبشته ى اول واضحتر است و بر ديوار چپ عمارت ( به طرف قبله) نزديكى محراب مسجد قرار دارد. اين سنگ نبشته تاريخ 1170 هجرى را نشان مى دهد و قصيده اى شامل ده بيت و با حرف روى (ميم) نقش بسته كه به مقام أميرالمؤمنين نيز اشاره دارد. مطلع اين قصيده به اين شرح است:
   
                                                           فناهيك صرحا يزدري كل منزل      أناخ على العليا بأعظم كلكل
  
    اين مكان امروزه از مساجد قديمى نجف به شمار مى رود. شيخ محمد حرزالدين مى گويد: اين مسجد جنب مقبره ى الصفا واقع است.
    در روايات آمده كه حضرت أميرالمؤمنين(ع) در ايام خلافت خويش وقتى مى خواستند با خويش خلوت كنند به اين مكان مى آمدند. روزى وقتى حضرت أميرالمؤمنين (ع) در اين مكان به راز و نياز مشغول بودند يک شترسوار كه جنازه اى به همراه داشت به نزد امام (ع) آمد. مرد شتر سوار به امام سلام كرد. امام پاسخ سلام را دادند و پرسيدند: از كجا آمده اى؟ آن مرد گفت: از يمن. امام (ع) پرسيد: اين جنازه ى كيست كه به همراه دارى؟ مرد پاسخ داد: اين جنازه ى پـدرم است كه براى دفن كردنش به اينجا آمده ام. امام (ع) پـرسيدند: چرا در سرزمين خود دفنش نكرديد؟ مرد گفت: خود پدرم وصيت كرد كه مرا در اين مكان دفن كنيد. پـدرم مى گفت در اين سرزمين مردى دفن خواهد شد كه مردمى را به اندازه ى قبيله ى ربيعه و مضر شفاعت خواهد كرد. امام فرمودند: آيا اين مرد را مى شناسى؟ مرد گفت: خير. امام (ع) فرمودند: به خدا قسم من همان مردى هستم كه تو مى گويى. سپس جنازه را به خاک سپردند.


    بعدها أين مكان "صافى صفا" نام گرفت و در كنار آن مسجدى ساخته شد. احتمال مى رود حضرت أميرالمؤمنين (ع) در همين مكان عبـادت مــى كردند و بر جنازه ى يمانى نماز خواندند. (2)

يادداشت ها:
1.   در عراق , به مكانى كه پـيامبر يا امام معصوم "طبق روايات تاريخى" در آن نماز خوانده (مقام) گـفته مى شود. مانند "قدمگاه" در شهر "نيشابور" در ايران كه حضرت امام رضا(ع) در آنجا وضو گرفتند و نماز خواندند. در عراق مقام هاى بسيارى وجود دارد كه گفته مى شود برخى از پـيامبران و ائمه ى اطهار در آن نماز خوانده اند. مانند مقام برخى از پـيامبران و ائمه در مسجد كوفه و مسجد سهله.
2. حرز الدين : معارف الرجال 3/125.محبوبة : ماضي النجف وحاضرها 2/47، الأمين : أعيان الشيعة 1/402، يعقوب سركيس : مباحث عراقية ق2/232 به نقل از  ديوان سيد مير رشيد ص 50-51)