گلدسته ها

دو مناره ى طلايى در دو طرف ايوان طلا قرار دارند. اين دو مناره به همراه گنبد مطهر, از مهمترين و زيباترين اجزاى معمارى عمارت حرم مطهر به شمار مى آيند. چرا كه مناره ها يكى از عناصر معمارى مهم و برجسته ى هر بارگاه و مسجد است.

هر يک از مناره ها بر قاعده اى به طول (2,4متر) استوار است. اين قاعده ى چند ضلعى بوده و قطر آن (3متر) مى باشد و با مرمر پوشانده شده است.

 ارتفاع هر مناره (29متر) بوده(1) و هر چه ارتفاع مى يابد قطر آن كمتر مى شود. پيرامون قسمت فوقانى مناره, كتيبه اى فلزى و طلاكارى شده به چشم مى خورد كه بر روى آن آياتى از قرآن كريم نقش بسته است.(2) بالاى كتيبه, مقرنصهاى طلاكارى برجسته و بسيار زيبايى به چشم مى خورد. بالاى مقرنصها جايگاه مؤذن قرار دارد. ارتفاع جايگاه مؤذن (2,25متر) و قطر كف آن (1,8متر) و قطر قسمت فوقانى (1,25متر) مى باشد. اين بخش از مناره 12 دريچه رو به بيرون دارد. بالاى جايگاه مؤذن استوانه اى باريک به قطر يک متر و ارتفاع 4متر قرار دارد و بالاى اين استوانه قبه اى كوچک به چشم مى خورد. بالاى اين قبه نيز ميله اى با دو قطعه فلزى كروى شكل و طلاكارى شده قرار دارد و در انتهاى اين ميله كلمه ى طلاكارى شده (الله) ديده مى شود. ارتفاع اين ميله به همراه كلمه جلاله (الله) (1,6متر) مى باشد.

هر يک از اين دو مناره, از قاعده تا بالاترين نقطه, با قطعات فلزى زراندود پوشانده شده اند. اغلب اين قطعات زراندود, لوزى شكل بوده و طول هريک از آنها (19,5سانتيمتر) مى باشد.

 با شمارش قطعات طلايى مناره جنوبى, ميتوان گفت هر يک از مناره ها حدودا داراى (2000) قطعه طلاكارى شده مى باشد.

قسمت طلاكارى شده از بالاى قاعده ها آغاز مى شود. در قسمت فوقانى ازاره سنگى مناره ها (قاعده), 2رديف كتيبه قرار گرفته كه بر كتيبه منصوب در مناره ى شمالى شعرى فارسى و بر مناره ى جنوبى شعرى عربى به صورت قلمزنى منقوش شده است. در كتاب موسوعة النجف الاشرف آمده است كه در سال 1155 هجرى برپايه ى مناره ى شمالى  ابيات فارسى قرار گرفته  كه به همراه آن تاريخ طلاكارى و نام كاتب (يا قلمزن) آن (محمد جعفر) وتاريخ  1156 آمده است. اين اشعار به صورت زير است:

تعالى الله از اين گلدسته فيض      كه بر نه آسمان شد سايه گستر

مكو گلدسته نخل طور أيمن      مؤذنها كليم سدره منظر

تجلى را ز معنى بود دايم         تجلى اين زمان بنمود از زر

برنگ زر شدم در بوته فكر                    پى تاريخ اين خورشيد مظهر

بگفتا مقرى طبع نواسنج           تعالى شأنه الله اكبر

 بر پايه ى مناره ى جنوبى 5 بيت عربي نقش بسته كه به همراه آن تاريخ طلاكارى نيز مرقوم شده است. اين ابيات عبارتند از:

 ويعجب كل نور من سناه     كما الشمس الضحى بل صار أنور

تنور عسجداً بمنار عز        يدوم بقاؤه و الليل أدبر

نهار مسره الاقبال أضحى     بذلك أفق صبح البصر أسفر

وفاز بذك نادر كل عصر     فسبح ثم هلل ثم كبر

وقام مؤذن التاريخ فيه        يكرر اربعا الله اكبر(3)

با وجود اينكه تاريخ دقيق بناى مناره ها معلوم نمى باشد اما شكى نيست شيوه ى ساخت آن به دوره صفويه و زمان شاه عباس صفوى باز مى گردد و از اجزاى اصلى عمارت حرم مطهر به شمار مى رود.(4)

در سال (1156هجرى), به دستور نادر شاه افشار, كاشيكارى مناره ها و گنبد و ايوان برداشته شده و به همت هنرمندان و صنعتگران وقت و با خرج هزينه هاى فراوان, با صفحه هاى فلزى طلاكارى شده پوشانده شد.

بعد از طلاكارى مناره ها در دوره ى افشارى, چندين بار مورد مرمت و بازسازى قرار گرفتند. بازسازى نخست در سال (1236هجرى), به دستور حاج محمد حسين خان اسبهانى وزير فتحعلى شاه قاجار روى داد. علت بازسازى, سست شدن قسمتى از مناره ها و افتادن قطعات طلاكارى شده بود. در سال (1281هجرى) به دستور سلطان عبدالعزيز خان عثمانى, قطعات طلايى مناره جنوبى كنده شد و كل مناره ويران گرديد و مجددا بنا شد. در سال (1315هجرى) به دستور سلطان عبدالحميد خان عثمانى قطعات طلاكارى شده مناره شمالى كنده شده و نصف آن ويران گرديد و مجددا بنا شد. و در دهم جمادى الثانى سال (1316هجرى) كار بازسازى مناره به پايان رسيد.

در ماه جمادى الأول سال (1352هجرى) مناره جنوبى  بار ديگر بازسازى شد. طى اين بازسازى بخش فوقانى مناره ويران گرديد و با هزينه ى مديريت اوقاف حكومت وقت عراق بازسازى شد. در سال (1366هجرى) با هزينه ى مديريت اوقاف حكومت عراق, مناره ى شمالى باز سازى شد. اين مرحله از بازسازى, تحت نظارت مهندسين متخصص صورت گرفت. (5)

شيخ جعفر محبوبه در كتاب خود اشاره مى كند كه در سال (1367هجرى) قطعات طلاكارى شده مناره شمالى كنده شده و قسمت فوقانى آن ويران گرديد و مجددا بنا شد و در اواخر ماه رجب همان سال كار بازسازى به پايان رسيد.

 

يادداشت ها:

1. ارتفاع مناره شمالى (29متر) و ارتفاع مناره جنوبى (29,5متر) مى باشد.

2. بر كتيبه گريو مناره شمالى اين آيات نقش بسته اند: ( قال الله تعالى يا أيها الذين آمنوا اذا نودي للصلاة من يوم الجمعة فاسعوا إلى ذكر الله و ذروا البيع ذلكم خير لكم إن كنتم تعلمون فإذا قضيت الصلاة)  و بر كتيبه گريو مناره جنوبى اين آيات نقش بسته اند: ( فانتشروا في الأرض و ابتغوا من فضل الله و اذكروا الله كثيرا لعلكم تفلحون و إذا رأوا تجارة أو لهوا انفضوا إليها و تركوك قائما قل ما عند الله خير)

3. ماضى النجف و حاضرها, جعفر محبوبه 66:1

4. مشهد الامام على, سعاد ماهر 170

5. مشهد الامام, محمد على التميمى 243:1