ایوان طلا و طارمه

ايوان طلا و فضاى مقابل آن (طارمه)
   طارمه (محوطه مقابل ايوان طلا) در جهت شرقى صحن قرار دارد. كف طارمه 20 سانتيمتر از كف صحن بالاتر است. طول وعرض آن به ترتيب (42متر) و (7,50 متر) بوده و كف آن با مرمر سبز رنگ بوشانده شده است. ورود به طارمه تنها از جهت شمال و جنوب امكان بذير است. جهت شرقى آن با ديوار كوتاهى به ارتفاع (90سانتيمتر) پسته شده و بالاى اين ديوار نرده اى نقره اى رنگ و زيبايى به ارتفاع (75 سانتيمتر) قرار دارد.
   ورودى هاى شمالى و جنوبى اين محوطه مستطيل شكل بوده و در هر طرف فضاى كوجكى مانند يك اتاق قرار دارد كه بيش تر بعنوان كفشدارى از آنها استفاده مى شد.
   در قسمت بالاى ورودى هاى شمالى و جنوبى فضايى مانند بالكن وجود دارد كه با نرده هاى آلمنيوم احاطه شده است.ديواره هاى اين بالكن ها با كاشى معرق چشمگیرى بوشانده شده است. در قسمت فوقانى اين كاشيكارى أسماء الله الحسنى نوشته شده و كمى بايين تر از آن برخى از سخنان حكيمانه و كهربار حضرت أميرالمؤمنين (ع) نقش پسته است كه عبارتند از: ( العفاف زينة الفقر و الشكر زينة الغنى) (من أعطي الدعاء لم يحرم الاجابة ومن أعطي التوبة لم يحرم من القبول ومن أعطي الشكر لم يحرم الزيادة) (كل يوم لا يعصى الله فيه فهو عيد) ( أشد الذنوب ما استخف به صاحبه) (من صارع الحق صرعه) (الناس ثلاثة فعالم رباني و متعلم على سبيل نجاة و همج رعاع أتباع كل ناعق يميلون مع كل ريح) (من نظر في عيب نفسه اشتغل عن عيب غيره و من رضي برزق الله لم يحزن على ما فاته)
   بر قسمت فوقانى كه مشرف به صحن مطهر است بر روى كاشى معرق اوصاف و القاب حضرت اميرالمؤمنين(ع) ذكر شده است : (باب مدينة الحكمة) (أسدالله الغالب) (ساقي الكوثر) (أمير المؤمنين صلوات الله عليه) (مولى لموحدين) (ميزان الأعمال).
   ورودى شمالى از لحاظ شكل و اندازه همانند ورودى جنوبى است. بر قسمت فوقانى آن و بر روى كاشى معرق اين سخنان كهربار حضرت أميرالمؤمنين نقش پسته است: (لا غنى كالعقل ولا فقر كالجهل ولا ميراث كالأدب ولا ظهير كالمشاورة) (لا يرجون احد منكم الا ربه ولا يخافن الا ذنبه ولا يستحين احد منكم اذا سئل عم لا يعلم ان يقول لا أعلم) (من أبطأ به عمله لم يسرع به نسبه) (أكثر مصارع العقول تحت بروق المطامع) (قيمة كل امرئ ما يحسنه) (فليكن سرورك بما نلت من آخرتك وليكن أسفك على ما فاتك منها وما نلت من دنياك فلا تكثر فيه فرحا) (الداعي بلا عمل كالرامي بلا وتر.)
   در محوطه ى طارمه بايه هاى مناره ها و درهاى ورودى به بالاى مناره قرار دارد. در قسمت فوقانى ازاره سنكى مناره ها, 2رديف كتيبه قرار گرفته كه بر كتيبه منصوب در مناره ى شمالى شعرى فارسى و بر مناره ى جنوبى شعرى عربى به صورت قلمزنى منقوش شده است. در كتاب موسوعة النجف الاشرف آمده است كه در سال 1155 هجرى بربايه ى مناره ى شمالى ابيات فارسى قرار گرفته كه به همراه آن تاريخ طلاكارى و نام كاتب (يا قلمزن) آن (محمد جعفر) وتاريخ 1156 آمده است. اين اشعار به صورت زير است:
تعالى الله از اين كلدسته فيض   كه بر نه آسمان شد سايه كستر
مكو كلدسته نخل طور أيمن   مؤذنها كليم سدره منظر
تجلى را ز معنى بود دايم   تجلى اين زمان بنمود از زر
برنگ زر شدم در بوته فكر   بى تاريخ اين خورشيد مظهر
بكفتا مقرى طبع نواسنج   تعالى شأنه الله اكبر
   بر بايه ى مناره ى جنوبى 5 بيت عربي قرار گرفته كه به همراه آن تاريخ طلاكارى نيز مرقوم شده است. اين ابيات عبارتند از:
ويعجب كل نور من سناه   كما الشمس الضحى بل صار أنور
تنور عسجداً بمنار عز   يدوم بقاؤه و الليل ادبر
نهار مسره الاقبال اضحى   بذلك افق صبح البصر اسفر
وفاز بذك نادر كل عصر   فسبح ثم هلل ثم كبر
وقام مؤذن التاريخ فيه   يكرر اربعا الله اكبر
 دو حجره ى كوجك در جهت شمالى و جنوبى قرار دارد. در حجره ى شمالى آرامگاه مرحوم سيد مصطفى خمينى و حجره ى جنوبى جایگاه مؤذن و قارى قرآن است. در كنار هر يك از بايه هاى مناره ها يك در قرار دارد. اين دو در از طلاى خالص ساخته شده و با زيباترين نقشها و كتيبه هاى قرآنى تزيين شده كه كواهى دقت و مهارت سازنده ى آن است.
   در شمالى به آرامگاه علامه حلى راه دارد وبه نام همين عالم فرزانه معروف است. اين در با يك راهروى كوجك به رواق حرم مطهر راه دارد. درپشت در جنوبى آرامگاه مقدس اردبيلى قرار دارد. اين در به رواق حرم راه ندارد.
   در ميانه ى محوطه طارمه ايوان طلا كارى شده بزرگی قرار دارد كه شاهكارى از شاهكارهاى زيباى هنر معمارى اسلامى به شمار مى آيد. عرض اين ايوان كه مالامال از قلمزنى ها و نقشهاى زيباى اسلامى است (10,6 متر) و ارتفاع آن (11متر) است.
   بيرامون طاق ايوان به صورت بيجك طلاكارى شده است. در قسمت فوقانى طاق مقرنص هاى طلاكارى شده ى بزرگی قرار دارد كه به صورت مدرج تا ثلث ايوان امتداد دارند. اين مقرنص ها طورى طراحى و قرار گرفته اند كه شكوه و زيبايى ايوان را دو جندان كرده و نظر هر بيننده اى را جلب مى كند. در دو طرف نماى بيرونى ايوان, دريجه هايى قوس دار و بنجره مانند و مينا كارى شده قرار دارد. در هر طرف از ايوان دو دريجه قرار دارد.
   در قسمت فوقانى ايوان طلا, تاريخ طلا كارى, با حروف برجسته نقش پسته است. ايوان طلا يكى از آثار تاريخى مهم صحن مطهر به شمار مى آيد. وپسيارى ازعلما وشعرا ماده تاريخ طلاكاري ايوان را ذكر كرده اند. من جمله سيد حسين فرزند مير رشيد نقوى هندى حايرى (متوفى به سال 1170هجرى) در بيت زير ماده تاريخ طلاكارى آن را آورده است:
يا طالبا عام ابداء البناء لها    أرخ تجلى لكم : نور على نور
   در قسمت فوقانى در اصلى, كه در وسط ايوان قرار دارد , ايوانجه ى كوجكى قرار دارد كه در عمق آن مقرنصهاى طلاكارى زيبايى مى باشد. در زير آن با خط بزرگ اين سخن مشهور رسول اگرم(ص) نقش پسته است: (أنا مدينة العلم و علي بابها) و بيرامون آن اين آيات كريمه نوشته شده است: (اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونِةٍ لَّا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُّورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَن يَشَاء وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ)، (إِنَّمَا وَلِيُّكُمْ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ)، وهناك شريط ذهبي في أسفل هذه الجبهة مكتوب عليه آية الكرسي والآيتين: (وَإِن يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ وَمَا هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِّلْعَالَمِينَ)، (فَاللّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ)، وهذه الجبهة –التي تأخذ شكل الإيوان كما ذكرنا- قد أغلقت بالزجاج، وتتقدمها حديث رسول الله(ص): (علي مع الحق والحق مع علي ولن يفترقا حتى يردا علي الحوض)
   در قسمت بايين تر نيز آية الكرسي وآيه ى (وان يكاد...) و آيه ى (فالله خير حافظا و هو أرحم الراحمين) نقش پسته است. ايوانجه ى مزبور با شيشه بوشانده شده و بر روى شيشه با حروف برجسته اى كه از قطعات فلزى طلاكارى شده ساخته شده اين سخن كهربار حضرت رسول اگرم نقش پسته (علي مع الحق والحق مع علي ولن يفترقا حتى يردا علي الحوض)
   أحاديث و اشعارى درباره ى حضرت أميرالمؤمنين(ع) , دو طرف ايوان طلا را تزيين كرده كه با خط طلاى برجسته اى بر روى قطعات ميناكارى شده نقش پسته است. نقوش زيبايى كه به روش كنده كارى و قلم زنى ساخته شده به صورت متقارن و دقيق سطح و زواياى ايوان را تزيين كرده است. ویژگی ها و زيبايى هاى ظريف ايوان طلا بيشتر از آن است كه در اين ارزيابى شتاب زده بكنجند. ليكن به صورت خلاصه مى توان كفت كه ايوان طلا و اجزاى آن يكى از زيباترين و مهمترين اجزاى عمارت حرم مطهر علوى به شمار مى آيد.
  در دو طرف در دخول به حرم مطهر (وسط ايوان) زيارت حضرت رسول اگرم(ص) نصب شده كه قبل از مشرف شدن به زيارت أميرالمؤمنين (ع) قراءت مي شود.
    در وسط ايوان طلا در دو طرف در, قصيده اى به زبان فارسى, با حروف طلاكارى شده ى برجسته, در مدح حضرت أميرالمؤمنين(ع) نقش پسته است. شاعر اين قصيده سيد عرفى (متوفى به سال999هجرى) مى باشد. گفته مى شود اين قصيده به هراس و مماس معروف است. شيخ جعفر و التميمى در كتابهاى خود به ابيات عربى بر روى ايوان اشاره مى كنند. دو بيت در سمت راست و دو بيت دیگر در سمت چپ نقش پسته است:
ابيات سمت راست:
لا تقبل التوبة من تائب   الا بحب ابن ابي طالب
حب على واجب لازم   في عنق الشاهد و الغائب
ابيات سمت چپ
لي خمسة أطفي بها   نار الجحيم الحاطمة
المصطفى والمرتضى   وابناهما و فاطمة
   متأسفانه , اكنون أثرى از اين ابيات نيست. زيرا به دستور رژیم سرنگون شده بعث بسيارى از كتيبه ها وتاريخ نوشته هاى مهم برداشته و به جاى آنها آجرهاى طلا كارى شده گذاشته شد. اما پسيارى از نقوش اسليمى و نوشته هاى تاريخى قديم كه اشاره به زمان ساخت و طلاكارى ايوان دارد(زمان نادرشاه افشار) بر روى نماى خارجى ايوان طلا باقى مانده است.
  در سمت جيب قسمت فوقانى اين عبارت نوشته شده (كل هم وغم سينجلى,بولايتك ياعلي ياعلي ياعلي) و در زير آن نوشته شده :( محمد على نقاش في سنة 1156هـ)
   آن طور كه يكى از كتيبه ها نشان مى دهد استادكار سازنده ى ايوان از شهر اصفهان بوده است جرا كه در قسمت فوقانى ايوان و در كتيبه ى مزبور كلمه ى (اصفهان 1156) ديده مى شود.
   در بالاى ايوان كتيبه اى با خط ثلث وجود دارد كه به تاريخ طلاكارى گنبد و مناره ها و ايوان به دستور نادرشاه افشار اشاره دارد. در اين ايوان پسيارى از علما و مشاهير به خاك سبرده شده اند. نام اين كسان بر ديواره هاى ايوان نقش پسته بود اما بعدها براى طلاكارى ايوان برداشته شد.(2)
   كتيبه ى خط ثلث كه به آن اشاره شد توسط رژیم سرنگون شده بعث برداشته و به جاى آن قطعه هاى فلزى طلاكارى شده گذاشته شد.
   در قيام مردمى سال (1991ميلادى) بعد از آنكه مردم,شهر نجف را به دست گرفتند, ارتش رژیم, شهر را به توب پست و با تانك و خودروهاى نظامى سنكين تا مركز شهر بيش رفت. در بي بمباران حرم مطهر, آسيب هاى زيادى به ايوان طلا وارد شد و پسيارى از كتيبه ها و تاريخ نوشته ها و اشعار موجود بر روى آن تخريب شد. اين كتيبه ها بعد از سركوب قيام مردمى برداشته شد و به جاى آن قطعات طلاكارى مسطح گذاشته شد. امروزه اين قطعات را مى توان بعنوان يك بخش اضافه يا جديد بر روى نماى ايوان, به آسانى تشخيص داد.
 
 يادداشت ها
1.ماضي النجف وحاضرها : جعفر محبوبه52:1
2. مشهد الامام علي, سعاد ماهر 169