مسجد بالاسر (تاریخچه )

در جهت غربى صحن مطهر مسجد بالاى سر واقع است. بنا به قول مشهور علت اين نامگذارى آن است كه اين مسجد در جهت بالاى سر حضرت أميرالمؤمنين(ع) ساخته شده است. طبق گفته ى نويسنده ى كتاب (الأماكن المقدسة في العالم) تاريخ ساخت اين مسجد به دوره ى ايلخانى باز مى گردد. شيخ محمد حرز الدين معتقد است (بانى مسجد بالاى سر, غازان فرزند هولاكو خان694 ـ 703هـ/1295 ـ 1304م) مى باشد) (1) وى براى پيگيرى ساخت اين مسجد يک سال كامل در نجف ماند و در ميان شهر نجف و مسجد الحنانه خيمه هاى خود را برپا كرد. البراقى ساخت اين مسجد را در دوره ى شاه عباس اول صفوى مى داند. (2) 
ساختمان كنونى مسجد چندين بار بازسازى شده است. يک بار در زمان شاه عباس اول تجديد بنا شد و آخرين تجديد بنا در زمان نادر شاه بود. براى اين بازسازى رضيه سلطان بيگم دختر شاه حسين بيست هزار نادرى اهدا كرد. (3) 

 در 18ماه ذى حجه سال (1306هجرى), در زمان سلطان عبدالحميد, مسجد بالاى سر ترميم گرديد و ديوارهاى داخلى آن رنگ آميزى شد و براى آن يک منبر از سنگ مرمر سفيد ساخته شد. در زمان حكومت عثمانى اين مسجد ويژه ى اهل تسنن بود و در آن نماز جمعه و نماز عيد فطر و قربان اقامه مى كردند. پس از سقوط حكومت عثمانى اين مسجد مدت زيادى بسته ماند تا اينكه علامه نائينى(قدس سره) آن را بازگشايى كرد و در آن نماز اقامه كرد. بعدها برخى از ستونهاى فرسوده مسجد ويران شد. لذا حكومت وقت به ترميم آن پرداخت. (4)
در محراب مسجد سنگ نبشته اى قديمى با حروف برجسته وجود دارد كه گفته مى شود حاوی طلسم هاى فراوانى است. در سال (1937ميلادى) و در سال (1965ميلادى) توسط مديريت ميراث فرهنكى از اين سنگ نبشته تصويربردارى شد.
محراب مسجد بالاى سر با كاشى هفت رنگ براقى پوشانده شده و با نقوش اسليمى و نوشته هاى برجسته ى زيبايى تزيين شده است. محراب از سه بخش تشكيل شده است. بخش اول در قسمت فوقانى محراب كه بر آن نقشهاى اسليمى آبى رنگ به چشم مى خورد. (5)
اما بخش دوم و سوم شامل وسط محراب و قاعده ى آن است. طول سنگ نبشته ى وسط (63سانتيمتر) و طول سنگ نبشته ى زير آن (60سانتيمتر) مى باشد. عرض هر كدام نيز (46سانتيمتر) است. در ميان اين دو سنگ نبشته نيز تصوير يک چراغ نقش بسته و نوشته هایی با خط كوفى برجسته برروى آن ديده مى شود. پيرامون محراب نيز آيه های زیر از سوره ى مباركه ى بقره و با خط ثلث, نقش بسته اند.  (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ  * لاَ يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ )، 
تتمه آيه در وسط محراب نقش بسته است :(وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لاَ تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلاَ تُحَمِّلْنَا مَا لاَ طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلاَنَا فَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ).

مساحت مسجد بالاى سر به رواق جديد ( پروژه توسعه حرم داخلى) ملحق شد. در رواق جديد به آرامگاه هاى موجود در مسجد بالاى سر و آثار تاريخى از جمله محراب اشاره شده است.   
 

 در اين رابطه رجوع كنيد به :  ( در همين بخش "عمارت حرم" )

رواق ابو طالب 

مقام امام صادق 

ساباط 

مسجد بالاى سر 

تكيه بكتاشى ها 

يادداشت ها:
1. غازان يكى از مشهورترين فرمانروايان آن دوره بود و به علم و هنر بسيار اهتمام مى ورزيد و در بسيارى از حرفه ها و هنرهاى دستى چيره دست بود. وى زبانهاى عربى , فارسى, هندى, كشميرى و زبان مردم تبت چين را نيک مى دانست. به لطف خداوند غازان پس از آنكاه در سال 694هجرى حكومت مغول را به دست گرفت به پيشنهاد كارگزار خراسان امير نوروز, به همراه عده ى بزرگى از هوادارانش اسلام آورد. غازان خدمات بزرگى به اسلام ارائه داد و عمارتهاى زيادى در گوشه و كنار قلمرو امپراطورى مغول بنا نهاد. محبت و ارادت وى به اهل بيت پيامبر معروف بود. (مجله الأقلام سال چهارم (مى 1968ميلادى) صفحه 125)
 2. ماضي النجف وحاضرها، جعفر محبوبة 103:1 
3. مشهد الإمام علي، سعاد ماهر 153
4. ماضي النجف وحاضرها/ جعفر محبوبة 104:1
5. كاشيكارى اين محراب مشابه كاشيكارى ايوان مسجد قم مى باشد. نام سازنده اين ايوان(علي بن محمد بن أبي طاهر) به همراه تاريخ ساخت (10صفرسنه 663هجرى) بر روى آن نقش بسته است. (مشهد الامام علي/سعادماهر135) به گفته ى سعاد ماهر از اين سنگ نبشته در بخش اسلامى موزه برلين نگهدارى مى شود. كتيبه ى اين ايوان و آيات قرآنى آن همانند كتيبه ى محراب مسجد بالاى سر حرم حضرت أميرالمؤمنين است. حتى در كتيبه ى قم تصویر برجسته ى چراغ,همانطور كه در محراب نجف نقش بسته ديده مى شود.  (مشهدالامام علي172) به اعتقاد سعاد ماهر تاريخ ساخت محراب مسجد بالاى سر به قرن هفتم هجرى باز مى گردد.