درهای ورودی به رواق ها

درهاي ورودي به رواقهاي حرم مطهر 

 رواقهاي حرم مطهر داراي شش در مي باشد. در اول، در اصلي بوده ودر وسط ايوان طلا قرار دارد.در دوم به آرامگاه علامه حلي راه دارد. دو در ديگر پشت به هم ، که يکي مقابل باب الطوسي و ديگرى مقابل باب القبله مي باشد و به باب المراد معروف است. دو در ديگر نيز در ابتدا و انتهاى رواق غربي قرار دارند. در شمالى در سمت راست ايوان علما قرار دارد و به نام ورودى فاضل الشربياني معروف است. ارتفاع اين در, 3متر و عرض آن 1,85متر مى باشد. در جنوبى در قسمت شمالى ايوان ناودان طلا واقع است و ورودى حضرت ام البنين نام دارد. ارتفاع اين در 3,40 متر و عرض آن 2,17متر مى باشد. اين دو در از چوب ساج ساخته شده اند.

  
در طلا ( در ورودي اصلي) 

   ارتفاع اين در (5،75متر) و عرض آن (3،22متر) مي باشد. اين در با شيوه اى بسيار دقيق و سبکى ماهرانه ساخته شده است. به صورتى که نقشهاى برجسته ى آن نظر هر بيننده اى را جلب مي کند.

   سازنده ى اين در، دو تن از نجاران ماهر ،بنام سيد کريم المرعبي و حاج حسن يزدي مي باشند. اين دو نجار زبردست، از پيشکسوتان حرفه ى نجارى در آن هنگام بوده اند. (1)

   براي ساختن اين در پانصد مثقال طلاي ناب و پنجاه هزار مثقال نقره به کار رفته است.(2) نقره ى به کار رفته به صورت صفحه هاى ضخيم درآورده شده وبر روي در، زير صفحه هاي طلا و ميناي خالص قرار داده شد. طراحي و قلمزني اين در را چند تن از ماهرترين و مشهورترين صنعتگران و هنرمندان ايراني بنام (محمدتقي اصفهاني و حاج سيد محمد العريضي اصفهاني و محمد حسين پرورش اصفهاني) انجام دادند. سه تن از بازرگانان تهران، بنام (حاج ميرزا مهدي مقدم و فرزندان برادرش حاج کاظم آقا توکليان مقدم و حاج ميرزا عبدالله مقدم) (3) به پيشنهاد آيه الله سيد محمد کلانتر(قدس سره) باني اين کار بوده اند. اين بانيان نيکوکار بيست هزار دينار تقديم کردند و کار سه سال به طول انجاميد. صبح روز دوشنبه , هشتم شعبان سال 1373هـ) در طلا نصب شد و به اين مناسبت جشنهاى شادى در شهر و در داخل حرم مطهر به مدت چهار شب برپا شد. روز پنجشنبه يازدهم شعبان , زائران براى اولين بار از اين در براى زيارت بارگاه مطهر شرفياب شدند. (4)

   در طلا در سال (1991م) بر اثر حمله وحشيانه رژيم سرنگون شده بعث آسيب ديد.

  شيخ محمد على اليعقوبى در قصيده ى زيبايى ماده تاريخ تنصيب اين در را ذكر مى كند.

وبابٌ صِيغَ مِنْ ذهبٍ تجلى                      وَجلّلَ نورَ القدس ليسَ يطفى

وقد سَدل الجلالُ عليه برداً                      كما ارْخى الجمالُ عليه سجقا

وشَعَّ على مطالعهِ هلالٌ                             تُرصفُه يدُ الإبداعِ رصفا

يصدُّ الشمسَ أنّى واجَهَتْهُ                          فَيُحْجِبُها الحيا فَتميلُ خلفا

يضوعُ شذى الإمامةِ من ثراه                     بأطيبَ مِن نسيمِ الخلدِ عُرفا

وإن وراءه للعلم بابا                               حوى مكنونه حرفاً فحرفا

أبو الحسن الذي حارَتْ عُقولُ                   الورى عن كنهه نعتاً ووصفا

توسّلتِ الملائك فيه قِدماً                             فقرّبها له الرحمن زُلفى

ولم تطقِ الولوجُ بغيرِ إذنٍ                        إذا ابتدرت له صفاً فصفا

فكيف وعنده الحاجاتُ يلفى                        قضاها والنوائبُ فيه تكفى

إذا ما الدهر عفّى كلَّ بابٍ                          فبابُ اللهِ باقٍ ليس يَعفى

ولا يبقى من التاريخ إلاّ                           عليُّ الدرِ والذهبِ المصفّى

  بر روى اين در , نقشها و قلمزنى هاى بسيار زيبا و هنرمندانه و آيات و احاديث و ابيات شعرى به چشم مى خورد. بر روى لنگه ى راست در, اين آيات با خط طلاكارى شده نقش بسته اند:

   (فقل تعالوا ندع ابناءنا و أبناءكم و نساءنا و نساءكم و انفسنا و أنفسكم ثم نبتهل فنجعل لعنة الله على الكاذبين)

   (انما وليكم الله و رسوله و الذين آمنوا الذين يقيمون الصلاة و يؤتون الزكاة و هم راكعون)

   بر روى قسمت مينا كارى شده, اين احاديث نبوى به چشم مى خورند:

   (من آذى عليا فقد آذانى ومن آذاني فقد آذى الله)

   (أنا مدينة العلم و علي بابها)

   (أنا دار الحكمة و علي بابها)

   بر گوشه هاى در اين قصيده با خط برجسته و زيبايى نقش بسته است :

  

طأطِأ الرأسَ فهو بابُ الخلودِ           واخْشِع الطرف فهو سرُّ الوجود

         واعْتكِفَّ في صعيدهِ فكنوزُ الـ          وحـــــــــيِ مخبوئَةٌ بهذا الصعيدِ

وتَجَرَّدْ عن العلائق إنْ رُمــتَ           عـــــــــــــــــــروجاً لعالمِ التجريدِ

هو بابٌ اللهِ العلي ولا تُــعـرَّجُ          روحُ لـــــهِ بغــــيــرِ الســـجـــود

مـــــدخلُ الجنّةِ التي وعَد اللهُ             بـــــها المــتــقــين يـومَ الورودِ

فاتئد في المسيرِ فالملأُ الأرفَعُ              يــسعـــى لـــــه بـــسيرٍ وئــيــد

ووفــــــودُ الأملاك مـــذ أرخته            لـــــم تزل وقــفــــاً ببابِ الخُلود 

   بر لنگه چپ در اين آيات با همان خط نقش بسته اند:

   (يا أيها الرسول بلغ ما انزل اليك من ربك و ان لم تفعل فما بلغت رسالته و الله يعصمك من الناس ان الله لا يهدي القوم الكافرين) ( ومن الناس من يشري نفسه ابتغاء مرضات الله و الله رؤوف بالعباد)

   واين احاديث بر قسمت مينا كارى نقش بسته اند:

   (أنا و علي حجة على أمتي يوم القيامة) ( علي قسيم الجنة و النار) (علي خير أمتي أعلمهم علما)

   وبر گوشه هاى در اين قصيده به چشم مى خورد:

لمن الصروح بمجدها تزدان       وبباب من تتزاحم التيجانُ

إن لم يقم رضوان عند فنائه       فلقد أقام العفو والرضوان

هو هيكل السر الذي لجلاله       خضع الوجود وذلّت الأكوان

وجمانة الدهر التي لجمالها        سجد الخيال وسبّح الوجدانُ

فتّشت أسفار الخلود فشعّ لي     منها بكل صحيفةٍ عنوانُ

وقفت وبالباب الذي من فضله    دوّى الحديث وجلجل الفرقانُ

حسبي إلى عفو الإله ذريعة       حرمٌ يؤرّخ بابه الغفرانُ

بر چهار چوب طلاكارى شده, هشت آيه ى نخست سوره ى (الدهر) نقش بسته اند. 

  

درب آرامگاه علامه ى حلي(قدس سره) 

   اين در, جنب مناره شمالى قرار دارد. ارتفاع اين در, (2,80متر) و عرض آن (2متر) مى باشد و به راهروى كوچكى كه در آن أرامگاه علامه حلى (قدس سره) مى باشد راه دارد. اين راهرو به رواق حرم مطهر راه دارد. اين در را , فتح الله الايروانى در سال (1373هجرى) بنا نهاد. (5)

   بر قسمت فوقانى چهارچوب بيرونى اين آيات قرآنى نقش بسته اند:

(بسم الله الرحمن الرحيم وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ * الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنْ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ * وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ * أُوْلَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ * قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ) صدق الله العلي العظيم

   بر قسمت فوقانى در نيز اين آيات به چشم مى خورند: (سلام عليكم بما صبرتم فنعم عقبى الدار. سلام على عباده الذين اصطفى.سلام على آل ياسين.ادخلوها بسلام آمنين)

   بر قسمت راست در, اين احاديث نبوى بر قسمت ميناكارى شده و پيرامون در نوشته شده است:

يا علي أنت مني وأنا منك. النظر في وجه علي عباده. طاعة علي طاعتي ومعصيته معصيتي. ياعلي أنت بمنزلة الكعبة تؤتى ولا تأتي. يا علي أنت مني بمنزلة هارون من موسى إلا انه لا نبي بعدي. ان عليا مني وأنا منه وهو ولي كل مؤمن بعدي. من كنت مولاه فعلي مولاه اللهم وال من والاه وعاد من عاداه. هذا وصيي وموضع سري وخير من اترك بعدي. من تولى عليا فقد تولاني ومن تولاني فقد تولى الله عز وجل. علي خير البشر فمن امترى فقد كفر).

 

بر روى ميناى لاجوردى كلمه (الله جل جلاله) به چشم مى خورد و زير آن اين آيه نقش بسته است: (ومن الناس من يشري نفسه ابتغاء مرضاة الله)

   وسط در نيز اين آيه با خط بزرگ نقش بسته است : ( أجعلتم سقاية الحاج و عمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله و اليوم الآخر و جاهد في سبيل الله)

   و در زير اين آيه , اين حديث به چشم مى خورد: ( عنوان صحيفة المؤمن حب علي بن أبي طالب/ تاريخ الخطيب البغدادي ج4 ص 410)

   در قسمت پايين نيز اين کتيبه به چشم مى خورد ( بسمه تعالى الحمدلله الذي أنعم علي و وفق مسعاي في عمل هذين البابين الذهبيين لمرقد سيد الوصيين في أبدع صورة من حيث الفن و الجمال, و انفق على انشائهما الموفق الحاج عبدالرسول الحاج محمدعلي عجينة فقد بذل من خالص ماله قربة لوجهه المقدس)

   پيرامون لنگه چپ در , اين أحاديث نبوى نقش بسته اند:

(لأعطين الراية غدا رجلا يحب الله ورسوله ويحبه الله ورسوله ليس بفرار. يا علي طوبى لمن احبك وصدق فيك وويل لمن أبغضك وكذب فيك. علي مع القران والقران مع علي لن يفترقا حتى يردا علي الحوض. علي اخي ووزيري وخير من اترك من بعدي. ما انزل الله في القران آية يقول فيها يا أيها الذين امنوا إلا وعلي رئيسها وأميرها. علي أقضى بكتاب الله فمن أحبني فليحبه فان العبد لا ينال ولايتي إلا بحب علي. أوصي إلى علي في ثلاث انه سيد المسلمين وإمام المتقين وقائد الغر المحجلين).   و بر همين قسمت از در, اين آيات و أحاديث به چشم مى خورند : (محمد رسول الله) , ( علي أخي و وصيي و وارثي من بعدي) ميانه ى در اين آيه نقش بسته است ( يا أيها الرسول بلغ ما أنزل اليك من ربك و ان لم تفعل فما بلغت رسالته و الله يعصمك من الناس) و در زير آن اين حديث نبوى نوشته شده است : ( علي مع الحق و الحق مع علي).

   جنب مناره ى جنوبى, در طلاى ديگرى مشابه در آرامگاه علامه حلى قرار دارد. پشت اين در آرامگاه مقدس اردبيلى( قدس سره)واقع است. اين در به رواق حرم مطهر راه ندارد. بر چهارچوب بيرونى در همان آياتى كه بر روى چهارچوب در آرامگاه علامه حلي نقش بسته , به چشم مى خورند. بر روى در نيز أحاديث نبوى در حق أميرالمؤمنين نقش بسته است و نام خطاط آن نيز ( حبيب الله فضائلى) به چشم مى خورد. بر قسمت پايينى در, آثار محو كردن نام بانى يا سازنده و تاريخ ساخت, كه به صورت عمدى روى داده به چشم مى خورد.

  

در نقره (باب المراد) (مقابل باب القبلة) 

   در سال (1341هجرى) اين در افتتاح شد. در نقره يا (باب المراد) ضمن رواق حرم مطهر, و مقابل باب القبلة واقع است. روى لنگه ى راست در, نام بانى و سازنده به چشم مى خورد:

   (هو الموفق, قد وفقت لتفضيض هذه الباب المباركة خادمة الزهراء (عليها السلام) الحاجة أم عبدالواحد الحاج سكر وفقها الله تعالى لكل خير, عمل أستاذ رجب علي زركر ولد مرحوم حاجي فتح الله شوشتري)

   در طرف ديگر در, اين آيه ى كريمه به چشم مى خورد:

   ( انما وليكم الله و رسوله و الذين آمنوا الذين يقيمون الصلاة و يؤتون الزكاة و هم راكعون ومن يتول الله و رسوله و الذين آمنوا فان حزب اللههم الغالبون)

   و در آخر آيه , اين جمله ديده مى شود: ( بقلم زنى محمد حسن ولد مرحوم شيخ موسى حرره علي (1341هـ) )

   اين در , از درهاى ارزشمند و گرانبهاى حرم به شمار مى رود و بخشهايى از آن طلا كارى شده است. ارتفاع آن (3,38متر) و عرض آن (2,10متر) مى باشد. از آنجايى كه سلطان مراد عثمانى براى شرفيابى به حرم مطهر از اين در وارد شد, به آن در مراد يا (باب المراد) گفته شد. اين در پـيـشـتـر بسته بود و سلطان مراد در سال (1047هجرى) از آن به حرم مطهر مشرف شد. شيخ محمد حرزالدين مى گويد: ( باب المراد را فقط براى پادشاهان باز مى كردند و آخرين پادشاهى كه از آن وارد شد ناصرالدين شاه قاجار بود) (6)

   بر روى اين در , نقشها وقلمزنى هاى بسيارى بر روى نقره به چشم مى خورد. و اين آيه ها و حديث بر روى آن نقش بسته است:

   (قل هل يستوي الذين يعلمون و الذين لا يعلمون انما يتذكر أولوا الالباب) (نصر من الله و فتح قريب) (علي مني بمنزلة هارون من موسى)

   بر لنگه ى چپ در , قصيده اى از علامه شيخ عبدالكريم الجزائرى , با حروف بزرگ و برجسته و از جنس نقره نقش بسته است. بعضى از ابيات اين قصيده چنين است:

 

قِفْ ببابِ المرادِ بابِ عليّ                      تلقَ للأجرِ فيه فتحا مبينا

هو بابُ اللهِ الذي مَنْ أتاه                       خائفاً مِنْ خطاهُ عادَ أمينا

واخْلَعِ النعلَ عندَهُ باحتْرامٍ                             فهو بالفضلِ دونَه طورُ سينا

واطلبِ الإذنَ وانْح نحوَ ضريحٍ                 فيه أضحى سِرُّ الإلهِ دفينا

قد لجأنا بحبّ مَنْ حلَّ فيه                       ويقيناً من العذابِ يقينا

أنا في الحبِّ والولا رافضي                    لم أجدْ غيرَ حبِّهِ ليَ دينا

   

 

 و بر لنگه ى چپ اين ابيات نقش بسته است:

يا سفينَ النجاةِ لَمْ أرَ إلاّ        أملي فيك للنجاة سفينا

يا إمامَ الهدى ببابكَ لُذْنَا      من ذنوب أَبْكَينَ منّا العيونا

لكَ جئنا فاشْفعْ لنا وأجرْنا       يومَ لا مالَ نافعٌ أو بنونا

فَتَحَ اللهُ للورى بعليٍّ              بابَ خيرٍ يأتونَه أجمعينا

قلْ لقصّادِ بابه ادْخلوه            بسلام لكم به آمنينا

فهو بابٌ به الرجا أرخوه         ذاك بابُ المرادِ للزائرينا 

   مقابل اين در , راهروى كوچكى كه به صحن مطهر منتهى است قرار دارد و يک در چوبى اين راهرو را از صحن  جدا مى كند. سقف اين راهرو آينه كارى شده و در بخش فوقانى در نقره (باب المراد) سقف حالت نيمه گنبد گرفته و بروى آن أسماء مبارک أئمه أطهار با آينه و به صورت زيبايى نقش بسته است.

   بعد از وارد شدن از اين در, در سمت چپ آن, درى چوبى يكى از حجره هاى رواق قرار دارد. اين حجره پنجره اى رو به صحن مطهر دارد. در حجره از چوب ساج هندى ساخته شده و روى آن منبت كارى هاى برجسته و زيبايى مشابه نقشهاى قالى هاى دوره صفوى (قرن هجدهم ميلادى) به چشم مى خورد.

   اندكى دورتر از اين در, حجره اى بسيار كوچک با يک در چوبى واقع است كه پنجره ى آن رو به صحن مطهر است و مقابل آرامگاه آية الله الحبوبى مى باشد.در نزديكى اين درب, حجره اى ديگر با يک پنجره رو به صحن مطهر قرار دارد. از ويژگى هاى اين در رنگ قهوه اى تيره و نقشهاى پـيـچـيده و برجسته آن است. بر روى يكى از لنگه هاى اين در اين آيه به چشم مى خورد:

   (بسم الله الرحمن الرحيم انا فتحنا لك فتحا مبينا )

   و بر لنگه ى ديگر آن اين حديث نقش بسته است :

   ( قال النبي صلى الله عليه و آله وسلم أنا مدينة العلم و علي بابها).

  

در نقره ( مقابل در شيخ طوسى )

  اين در, مقابل در شيخ الطوسي و در رواق شمالى واقع است. ارتفاع آن (3,38متر) و عرض آن (2متر) مى باشد. اين در , در عراق ساخته شد و در سال (1354هجرى , 1936ميلادى) نصب شد. در ميانه ى هر لنگه , اين كتيبه با حروف نقره اى برجسته نقش بسته است:

   ( قد بني هذا الباب في زمان داعي الزمان سيدنا و مولانا أبي محمد طاهر سيف الدين طول الله تعالى عمره الى يوم الدين وقفاً من جهة عبده قادر بهاء بن حسن علي كهمبائى تاريخ 18 شهر ذي الحجة سنة 1352هـ).

   روى در, با صفحه هاى نقره اى قلمزنى شده پوشيده شده و بر پيرامون چهارچوب آن ابياتى از الناشىء الصغير البغدادى (365هـ) نقش بسته است. بيت اول آن چنين است: 

بآل محمد عرف الصواب   وفي أبياتهم نزل الـكـتـاب 

   اين قصيده در فصل ( رواقهاى حرم مطهر) ذكر خواهد شد. اين آيات نيز بر روى در , با خط درشت و زيبايى نقش بسته است: (بسم الله الرحمن الرحيم. انا فتحنا لك فتحا مبينا. جاء الحق و زهق الباطل. نصر من الله و فتح قريب)

   همراه اين آيات, اين ابيات نيز به چشم مى خورند: 

علي حبه جنة   قسين النار و الجنة

وصي المصطفى حقا   امام الانس والجنة

 

   مقابل اين در راهرويى كوچک با يک در چوبى كه به صحن مطهر راه دارد واقع است. اين در, مانند ايوان بوده و بر بالاى آن كتيبه اى با كاشى معرق كه بر آن سوره هاى العاديات و الكوثر نقش بسته قرار دارد. سقف اين راهرو آينه كارى شده و بر قسمت فوقانى در نقره, سقف حالت نيمه گنبد گرفته و بر آن أسماء مبارک أئمه أطهار (عليهم السلام) مانند باب المراد, نقش بسته است.

   در سمت راست اين در, و در داخل رواق , حجره اى با يک در چوبى و يک پنجره رو به صحن مطهر قرار دارد. بر لنگه ى راست در, اين جمله به چشم مى خورد: ( باني هذا الباب الرفيع) و بر لنگه ى چپ ، اين جمله نقش بسته است : (ابن أحمد محمد ربيع سنة 1199).

   در كنار اين حجره , حجره اى بسيار كوچک با درى چوبى و پنجره اى رو به ايوان علما قرار دارد. اين در هيچ اسم يا تاريخى را نشان نمى دهد.

   در نزديكى اين حجره ى كوچک, در حجره ى ديگرى قرار دارد كه پنجره ى آن رو به صحن مطهر و مقابل حجره ى آرامگاه آية الله سيد شرف الدين العاملى( قدس سره) قرار دارد. تمامى اين درهاى چوبى با چوب ساج هندى منبت كارى شده ساخته شده است . نقشها ومنبت كارى اين درها مشابه فرشهاى دوره ى صفوى ( قرن هجدهم ميلادى) مى باشد.

   شايان ذكر است كه اين درها رنگ شده و شكل حقيقى آنها پنهان شده بود. آقاى جابر عباس مدير سابق سازمان اوقاف مى گويد : بعد از تميز كردن و مرمت اين درها , معلوم شد كه نقشهاى روى اين درها طلاكارى و مينا كارى شده بود و بانى آنها افرادى بنام صادق و على بيت زكى بوده اند.  

 

يادداشت ها:

1. مشهد الامام ، محمد علي التميمي 237:1

2. هر مثقال برابر است با پنج گرم

3. مشهد الامام , محمد علي التميمى

4. ماضى النجف و حاضرها, جعفر محبوبه 1: 78

5. المفصل , حسن الحكيم 76:2

6. همان: 77:2